თბილისის წმინდა სამების საკათედრო ტაძრის ისტორია და მნიშვნელობა

1989 წელს, საქართველოს საბჭოთა მმართველობის ბოლო წლების პირობებში, გამოცხადდა ღია არქიტექტურული კონკურსი საკათედრო ტაძრისთვის, რომელიც უნდა განასახიერებდა ერის 1500-წლიან მართლმადიდებლურ ავტოკეფალიას და ქრისტიანობის 2000-წლიანობის უახლოეს დღესასწაულს. ჟიურიმ, რომელიც შედგებოდა არქიტექტორების, სამღვდელმწიფეების და საზოგადო მოღვაწეებისაგან, ეძებდა დიზაინს, რომელიც უცილებლად ქართული უნდა ყოფილიყო, მაგრამ უნდა ჰქონოდას უნარი გამოხატავდა ეროვნული საწმიდრის დიდებულებას, ვიდრე უბრალოდ შუასაუკუნეების ეკლესიის მასშტაბირებას.

გადაეცა ასზე მეტი კონცეპტუალური დიზაინი. გამარჯვებულმა ახალგაზრდა ქართველი არქიტექტორმა არჩილ მინდიაშვილმა შესთავაზა ხუთი გუმბათიანი ჯვრისფერი საკათედრო ტაძარი, რომელიც აერთიანებდა შუასაუკუნეების ქართულ დარბაზული ეკლესიის ტიპოლოგიებს ბიზანტიურ ცენტრალური დაგეგმვის პრინციპებთან. მნიშვნელოვანია, რომ დიზაინმა კომპლექსი განათავსა ელიას მთაზე — ამაღლებულ ქედზე, რომელიც უხედავს ისტორიულ ავლაბრის უბანს — ადგილი, რომელიც განზრახ აირჩიეს, რათა საკათედრო ტაძარი ჩანებოდნენ უნარიკალას ნარიყალას ციხესიმაგრეს, სიმბოლურად უშუალობდეს საქართველოს შუასაუკუნეების სამეფოს მის პოსტ-საბჭოთა მომავალთან.

ოფიციალური საფუძვლის ჩაყრილი მოხდა 1995 წლის 23 ნოემბერს — ზუსტად ცხრა წლით ადრე საბოლოო განდევნამდე. პატრიარქმა ილია II-მ პირადად ჩაუდო პირველი კაფსულა საფუძვლში, გარშემორტყმული ახლად დამოუკიდებელ საქართველოს პარლამენტისა და პრეზიდენტობის წარმომადგენლებით. თვითონ თარიღი მნიშვნელოვანი იყო: წმინდა გიორგის დღე — ქვეყანაში ყველაზე ფართოდ აღსანიშნავი რელიგიური დღესასწაული, და ის, რომელსაც ყოველი შემდგომი ეტაპი განზრახ უკავშირდებოდა.

ამასთან ერთად, მშენებლობა ნელა მიდიოდა საქართველოს უშუალო პოსტ-საბჭოთა პოლიტიკური ტურბულენტობის პირობებში: აფხაზეთის სამოქალაქო კონფლიქტი, ეკონომიკური კოლაფსი და 1990-იანი წლების დასაწყისის მწარე ენერგეტიკული უკმარისობა ყველამ გადაიდო დაფინანსება და ლოგისტიკა. მხოლოდ 2000 წლის შემდეგ, როდესაც ეკონომიკა სტაბილიზირდა, კრანების აქტივობა ჩანს თბილისის ჰორიზონტზე და ქართული დიასპორის საზოგადოებების შემოწირულობები დააჩქარეს გრაფიკს.

საკათედრო ტაძარი საზეიმოდ გაიკურთხა 2004 წლის 23 ნოემბერს — წმინდა გიორგის დღეს — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ილია II-მ, დახმარებით მოსკოვისა და მთელი რუსეთის პატრიარქ ალექსი II-ის, კიევის პატრიარქ ფილარეტის, ათენის არქიეპისკოპოსი ქრისტოდულოსისა და აღმოსავლეთ მართლმადიდებლური ეკლესიის თითქმის ასი იერარქის მსოფლიოდან. ამ უპრეცედენტო პან-მართლმადიდებელი შეკრების არსებობამ უზარმაზარი კანონიური წონა მიანიჭა ახალ საკათედრო ტაძარს, მაშინვე ამაღლებულია მსოფლიო მართლმადიდებლური ქრისტიანობის ერთ-ერთ სიმბოლურ ცენტრამდე.

პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა და ახლად არჩეულმა ვარდების რევოლუციის მთავრობამ ცხადეს ამ დღეს ეროვნული დღესასწაულად. ათიათასობით ქართველი რიგებდნენ გზას ავლაბრიდან ტერიტორიამდე, ასობით ათასობით კი უყურებდნენ ეროვნულ ტელევიზიას, როდესაც ოფიციალურად აიკურთხა 7,5- მეტრიანი მოოქროვილი ჯვარი. განდევნის ლიტურგია გაგრძელდა თითქმის შვიდი საათი, პირდაპირ ეთერში გადაცემული იყო სამხრეთ კავკასიის მასშტაბით და რელიგიურ სატელიტო არხებით მსოფლიოდან.

დღეს სამება ფუნქციონირებს როგორც საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის ლიტურგიური ცენტრი, ასევე დამოუკიდებელ საქართველოს ყველაზე ამოცნობილი ეროვნული ძეგლი. კვირის ლიტურგიას უწყობს პატრიარქი თავად მთავარ დღესასწაულებზე, და საკათედრო ტაძარი რეგულარულად უმასპინძლებს მღვდელმთავრული წიგნობებს, დიპლომატიურ კურთხევებს და ეროვნული მნიშვნელობის სახელმწიფო დაკრძალვებს.

მიმდებარე ტერიტორიის შენობები — საპატრიარქო რეზიდენცია, სემინარია, სასულიერო აკადემია, მუზეუმი, სამრეკლო და მონასტერული კვარტალები — ახლა ცხოვრობენ წარმატებულ ერთობლივობას სამღვდელმწიფეების, მკვლევართა, სტუდენტთა და მოხალისეების ერთობლივობა. საკათედრო ტაძართან ერთად, ისინი ქმნიან სამხრეთ კავკასიის რეგიონის ყველაზე მნიშვნელოვან ერთ რელიგიურ კომპლექსს და ხილულ შეტყობინებას საქართველოს უწყვეტი ქრისტიანი იდენტობის შესახებ, რომელიც მიუთითებს IV საუკუნის ქართლის გაქრისტიანებამდე.